Zespół elektrownii i zakładu naprawczego tramwajów miejskich

Adres obiektu:
ul. Przyokopowa 28, Wola
Data powstania:
1905-1909
Użytkownik:
Muzeum Powstania Warszawskiego

OPIS OBIEKTU

Budynki przy ul. Przyokopowej należą do jednych z najciekawszych i bezsprzecznie najlepiej zachowanych zespołów architektury przemysłowej na terenie Warszawy. Mimo znacznych przekształceń wnętrza i jego adaptacji do nowej funkcji elewacje i częściowo konstrukcja utrzymały zabytkowy charakter.

W skład historycznego zespołu wchodzą: hala kotłowni, budynek maszynowni, budynek mieszkalno-administracyjny, portiernia oraz mur.

Hala kotłowni: murowana z cegły ceramicznej, i bloczków cementowo-wapiennych, z elementami stalowej konstrukcji nośnej (kratownica widoczna od strony wschodniej), otynkowana. Na planie zbliżonym do kwadratu, jednokondygnacyjna od południa, dwukondygnacyjna od północy. Od zachodu przylegająca hala maszynowni. Nad budynkiem od wschodu wzniesiona nowa wieża.
Na elewacji północnej zachowany detal architektoniczny – m.in. profilowane gzymsy, wysokie okna zamknięte profilowanymi nadłuczami. W elewacji południowej wysokie okna przemysłowe zamknięte półkoliście, rozczłonkowane lizenami. Zachowane oryginalne okna – przemysłowe, o różnych rozmiarach. We wnętrzu zachowany jeden piec, konstrukcja dachowa.

Hala maszynowni: murowana z cegły ceramicznej, licowana cegłą. Budynek na planie prostokąta. Jedno i trójkondygnacyjny (trójkondygnacyjna hala połączona parterowymi łącznikami z trójkondygnacyjnymi „wieżami” z obu stron). Stropy o zróżnicowanej konstrukcji: stropodach wsparty na kratownicach ze świetlikami.
Zachowany bogaty ceglany detal architektoniczny nadający budynkowi neoromański charakter (tzw. styl burgowy): lizeny międzyokienne, profilowane gzymsy koronujące, okna zamknięte profilowanymi półkolistymi nadłuczami w formie archiwolt na konsolkach, fryzy arkadkowe pod gzymsem, podokienne pasy tynkowanych, ujętych arkadowo blend. Zachowane oryginalne okna przemysłowe wraz z okuciami – półkoliste.

Budynek mieszkalno-administracyjny: murowany z cegły, licowany cegłą. Na planie prostokąta, trójkondygnacyjny. Stropy drewniane, wzmacniane. Elewacje przekształcone w XX-leciu międzywojennym.

Portiernia: murowana z cegły ceramicznej, licowana cegłą. Parterowa, przekryta dwuspadowym dachem.

Mur: murowany z cegły ceramicznej. Rozczłonkowany słupami z dekoracyjnym gzymsem i tynkowanymi blendami.

Podczas adaptacji na cele muzealne część elewacji oczyszczono z natrysku tynkarskiego, dzięki czemu widoczne stało się wykończenie cegła licową.

HISTORIA OBIEKTU

Elektrownia tramwajowa i zakład naprawczy taboru na Woli powstały w odpowiedzi na wzrastające potrzeby energetyczne i komunikacyjne miasta. Po uruchomieniu tramwajów elektrycznych niezbędna okazała się budowa drugiej elektrownii. Na budowę nowego zakładu wybrano tereny leżące przy ul. Grzybowskiej na Woli, w pobliżu stacji towarowej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej - ze względu na bliskość bocznicy kolejowej. Takie usytuowanie dawało możliwość szybkiego pozyskiwania i magazynowania węgla. Aby zapewnić dostateczną ilość wody potrzebnej do celów technologicznych wykopano studnię artezyjską o głębokości 197,5 m.
Zakład oddano do użytku ostatecznie w 1909 r., czyli w cztery lata po rozpoczęciu prac. Większość prac budowlanych wykonywały firmy budowlane J. Foestera i W. Czosnowskiego. Wzniesiono duży zespól składający się z kilku obiektów. Kompleks zajmował posesję miedzy ulicami Grzybowską, Towarową i Przyokopową. Nad budynkami górował wysoki na 70 metrów komin, który przez wiele lat stanowił dominantę tej części przemysłowej Woli. Na terenie zlokalizowano – oprócz samej elektrowni i hali tramwajowej – chłodnię i skład węgla. Aparaturę rozdzielni i generatory do elektrowni dostarczyła firma Siemens-Schuckert. Prąd był wytwarzany w efekcie spalania węgla w wielkich kotłach, z których jeden zachowany jest do dziś.
W 1917 r. w elektrowni wybuchł jeden z kotłów, co spowodowało spore zniszczenia i 2-miesieczną przerwę w dostawach prądu i w ruchu tramwajów po Warszawie. Po odzyskaniu niepodległości zakład został upaństwowiony i przejęty przez Magistrat m.st. Warszawy. W latach 1918-23 dokonano znacznej rozbudowy zakładu – wtedy to m.in. wydłużono o ponad 30 metrów budynek hali od strony ul. Przyokopowej. Prace prowadzone były najprawdopodobniej wg. projektu świetnego inżyniera Juliusza Dzierżanowskiego. W 1925 r. elektrownia zaczęła też pełnić rolę miejscowej ciepłowni. Para z kotłów zaopatrywała w ciepło budynki zakładu, gmach dyrekcji przy ul. Młynarskiej, budynek mieszkalny przy ul. Siedmiogrodzkiej i szkołę przy ul. Siedmiogrodzkiej (dzisiejsze liceum im. Sowińskiego). W ciągu następnych lat miały miejsce kolejne rozbudowy zakładu. Zwiększano także moc elektrowni, która wreszcie w 1939 r. osiągnęła w sumie moc 12900 kW.
Ciężkie czasy przyszły dla elektrowni i zakładów naprawczych wraz z wybuchem wojny. Już w 1939 r. budynki zostały zbombardowane i w znacznej części uszkodzone (spłonęły dachy). Po prowizorycznej odbudowie w 1941 r. kolejne zniszczenia przyszły wraz z Powstaniem Warszawskim, kiedy to znowu obiekt podpalono i część budynków wysadzono.
Po wojnie odbudowano już tylko fragment zespołu. Nie zdecydowano się na odtwarzanie elektrowni. Wykorzystano natomiast halę kotłów jako lokalną ciepłownię i halę maszyn na warsztaty, a z czasem biura Stołecznego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej.
Od 31 lipca 2004 działa tu Muzeum Powstania Warszawskiego, które na potrzeby ekspozycji zaadaptowało halę maszyn i halę kotłów (po demontażu kotłów). Muzeum wyremontowało obiekty przywracając im dawną świetność. W budynku administracji ulokowano biura, na terenie dobudowano też budynek kas, Mur Pamięci, wieżę i urządzono Park Wolności.