Towarzystwo akcyjne Fabryk Metalowych „Norblin, Bracia Buch i T. Werner” (potem Walcownia Metali Warszawa)

Adres obiektu:
ul. Żelazna 51, Wola
Data powstania:
1809, 1882
Użytkownik:
obiekt do niedawna użytkowany przez Muzeum Przemysłu (oddział Muzeum Techniki), teren przewidziany pod zabudowę

OPIS OBIEKTU

W skład zespołu, zajmującego dużą parcelę miedzy ulicami Żelazną, Łucką, Prostą, wchodzą budynki: domy mieszkalne od ul. Żelaznej, budynek administracyjny wraz z laboratorium, odlewnia, trzy hale, (warsztaty, kuźnia, tłocznia, trawialnia), budynek wykańczalni (trzy hale), budynek ciągalni, budynek hartowni, budynek magazynu surowców. Otoczony częściowo murem ceglanym.
Budynki fabryczne prezentują proste formy architektoniczne. Murowane z cegły ceramicznej, z prostym detalem architektonicznym (gzymsy, nadproża okienne), nakryte dachami dwuspadowymi, lub szedowymi. Pokryte papą. Na planie prostokąta., lub wieloboku. Parterowe. Po wojnie wstawiono nową więźbę dachową ze stalowej kraty, wymieniono stolarkę okienną na drewnianą, wielodzielną. Stolarka drzwiowa wymieniona na nową – prostą z desek. Posadzki w większości budynków betonowe lub z płyt stalowych.
W halach fabrycznych zachowało się ok. 80% dawnego wyposażenia zakładu. Park maszynowy jest ewenementem na skalę europejską.

Od ulicy Żelaznej domy mieszkalno-administracyjne piętrowe i dwupiętrowe (budynek na rogu Żelaznej i Łuckiej), otynkowane. Na rzutach prostokątów. Nakryte dachami dwuspadowym, czterospadowym i płaskim. Elewacje pozbawione dekoracji architektonicznej. We wnętrzach zachowane elementy detalu architektonicznego i wyposażenia: żeliwna spiralna klatka schodowa, balustrada schodów, terakota, oryginalna stolarka drzwiowa i okienna.

HISTORIA OBIEKTU

Początki zakładu odlewniczego i wyrobu przedmiotów metalowych sięgają lat 20-tych XIX w. w 1920 r. Wincenty Norblin, syn znanego malarza i rysownika Jana Piotra Norblina, założył niewielki warsztat zajmujący się produkcją uprzęży końskich, elementów metalowych do powozów i broni. W zakładzie uruchomiono też niewielką odlewnię wykonującą mniejsze zlecenia (np. brązowe popiersia). W sklepie przy Krakowskim Przedmieściu oferowano także fragmenty srebrnej i posrebrzanej zastawy stołowej. W 1830 r. Wincenty Norblin otrzymał w posagu od żony (wdowy po złotniku Cerisierze) niewielki warsztat brązowniczy na Starym Mieście. Oba zakłady po połączeniu dawały już całkiem spory kapitał, który umożliwił przeniesienie produkcji i sprzedaży do nowej wytwórni na ul. Chłodnej. W ciągu najbliższych kilkudziesięciu lat zatrudnienie wzrosło do 60 pracowników, a fabryka stała się najważniejszym warszawskim zakładem produkującym posrebrzaną zastawę stołową. Dalszy rozwój przypada na lata po 1864 r. kiedy to fabryka została połączona ze sporym warsztatem złotniczym Teodora Wernera (przez małżeństwo córki Norblina z Teodorem Wernerem). Na czele fabryki stanął syn Wincentego – Ludwik, a nowa firma przyjęła nazwę „Norblin i Spółka”.
W 1882 r. firma wykupiła fabrykę Braci Buch, mieszczącą się od 1809 r. przy ul. Żelaznej. To wtedy następuje przeniesienie produkcji z zabudowań przy Chłodnej do znacznie obszerniejszych budynków przy ul. Żelaznej 51. W nowym miejscu uruchomiono dodatkową walcownię blach. Od 1893 r. połączone firmy funkcjonowały pod nazwą „ Towarzystwo Akcyjne Fabryk Metalowych Norblin, Braca Buch, T. Werner”.
W końcu XIX i na początku XX w. fabryka przeżywała wielką prosperity. Była największym dostawcą wyrobów platerowych w całym Królestwie Polskim. Posiadała sklepy w m.in. Moskwie, Petersburgu, Rydze, Kijowie, Mińsku, Wilnie, a nawet w Teheranie. Zatrudnienie w 1910 r. sięgnęło 600 pracowników, z czego część stanowiła wysoko wykwalifikowana kadra zagraniczna.
Po 1918 r. fabryka została częściowo skierowana na produkcję zbrojeniową – produkowano łuski armatnie i amunicję. Nadal jednak lwią część produkcji stanowiły wyroby platerowane.
Druga wojna światowa w dużym stopniu zniszczyła zakłady. Jednak pomimo planów likwidacji pozostałości zakładu dawna załoga rozpoczęła odbudowę zniszczonych hal. Nie zachowano już jednak historycznego układu zespołu, a odbudowane hale tylko w pewnym stopniu nawiązywały do obiektów oryginalnych. W 1946 r. uruchomiono pierwszą odlewnię, tłocznię, druciarnię i rurownię. Nie był to już jednak zakład prywatny – w 1950 r. przemianowano też nazwę na „Walcownię Metali Warszawa”. Po 1982 r. w części hali wykańczalni mieściło się muzeum Przemysłu, a dom przy ul. Łuckiej zaadaptowano na potrzeby Muzeum Drukarstwa. W budynku mieszkalnym od ul. prostej mieścił się Teatr „Scena Prezentacje”.
Obecnie teren – po odzyskaniu przez spadkobierców i następnie odsprzedaży – przewidziany jest do częściowej nowoczesnej zabudowy o charakterze usługowo-mieszkaniowym.